بحث درباره طرح «مقابله با نفوذ بیگانگان» و تأثیر احتمالی آن بر ارتباطات علمی دانشگاه‌ها، بار دیگر به یکی از موضوعات مهم میان دانشگاهیان و نهادهای تصمیم‌گیر تبدیل شده‌است. در تازه‌ترین تحول، رئیس دانشگاه تهران از ارسال نامه‌ای به رئیس مجلس شورای اسلامی به نمایندگی از ۱۵ دانشگاه برتر کشور خبر داده و خواستار گفت‌وگو میان طراحان این طرح و جامعه دانشگاهی پیش از تصمیم‌گیری نهایی شده‌است.
به گزارش اطلاعات، محمدحسین امید با اشاره به نگرانی‌های مطرح‌شده درباره محدود شدن ارتباطات علمی بین‌المللی، تأکید کرده است که دانشگاه با اصل مقابله با نفوذ مخالف نیست، اما معتقد است شیوه اجرای این موضوع نباید به گونه‌ای باشد که ارتباطات علمی استادان و پژوهشگران را با محدودیت‌های گسترده مواجه کند.
او با بیان اینکه دغدغه نهادهای امنیتی درباره نفوذ قابل درک است، تصریح کرد: ما از نفوذ آسیب دیده‌ایم و در جنگ اخیر نیز با موضوع نفوذ مواجه بودیم. با این حال دانشگاه باید در کنار توجه به مسائل امنیتی، امکان تعامل علمی با جهان را حفظ کند.
ایجاد فضای خودسانسوری در دانشگاه‌ها
یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های مطرح‌شده از سوی دانشگاهیان، احتمال ایجاد فضای نگرانی برای استادان و پژوهشگران در ارتباطات علمی خارجی است. رئیس دانشگاه تهران معتقد است اگر یک استاد دانشگاه برای هر ارتباط علمی، شرکت در یک کنفرانس، همکاری پژوهشی یا دعوت از یک استاد خارجی، احساس کند که با موانع اداری و محدودیت‌های امنیتی روبه‌رو خواهد شد، ممکن است از ادامه این فعالیت‌ها صرف‌نظر کند. به گفته امید، چنین شرایطی می‌تواند به کاهش تعاملات علمی کشور منجر شود؛ در حالی که بخش مهمی از پیشرفت علمی دانشگاه‌ها در دهه‌های گذشته، نتیجه ارتباط با مراکز علمی جهان، تبادل استاد و دانشجو و حضور در شبکه‌های پژوهشی بین‌المللی بوده‌است.
وی در گفت‌وگو با ایسنا تأکید کرد: اگر استاد نگران باشد که برای هر ارتباط علمی باید مجوز بگیرد، ممکن است بگوید عطایش را به لقایش بخشیدم و این کار را کنار بگذارد.
نگرانی دانشگاهیان
موضوع مقابله با نفوذ در سال‌های گذشته بارها در فضای سیاسی و امنیتی کشور مطرح شده‌است. در سال‌های اخیر نیز با افزایش همکاری‌های علمی بین دانشگاه‌های ایران و مراکز تحقیقاتی خارجی، همواره این پرسش مطرح بوده که چگونه می‌توان میان ضرورت‌های امنیتی و نیازهای علمی کشور تعادل ایجاد کرد. پس از جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه و برخی رخدادهای امنیتی، نگرانی درباره فعالیت شبکه‌های وابسته به خارج از کشور بیشتر شد و موضوع ضرورت کنترل و مدیریت ارتباطات خارجی در دستور کار برخی نهادها قرار گرفت. منتقدان محدودیت‌های گسترده معتقدند دانشگاه بدون ارتباطات بین‌المللی نمی‌تواند جایگاه علمی خود را ارتقا دهد. در مقابل، موافقان طرح بر این باورند که برخی ارتباطات ممکن است زمینه سوءاستفاده و انتقال اطلاعات حساس را فراهم کند و نیازمند نظارت باشد.
افت رتبه دانشگاه‌ها و نقش ارتباطات جهانی
رئیس دانشگاه تهران در دفاع از ضرورت حفظ ارتباطات علمی، به وضعیت رتبه‌بندی دانشگاه‌های ایران در سطح جهانی اشاره کرده و گفته است بخش مهمی از کاهش جایگاه دانشگاه‌های کشور در سال‌های اخیر به ضعف ارتباطات بین‌المللی مربوط می‌شود.
به گفته امید، دانشگاه‌های ایران در حوزه تولید مقاله و فعالیت‌های پژوهشی وضعیت قابل قبولی دارند، اما در شاخص‌هایی مانند همکاری‌های بین‌المللی، جذب پژوهشگر خارجی و حضور در شبکه‌های علمی جهانی با چالش مواجهند.
وی معتقد است هر طرحی که موجب کاهش ارتباط دانشگاهیان با جهان شود، می‌تواند این روند را تشدید کند و بر جایگاه علمی کشور تأثیر منفی بگذارد.
نامه ۱۵ دانشگاه برتر به قالیباف
رئیس دانشگاه تهران با اشاره به اهمیت ارتقای جایگاه علمی کشور گفته است که در سال‌های گذشته توسعه علمی ایران نتیجه تعامل با جهان بوده و نباید این مسیر متوقف شود.
امید همچنین از برگزاری جلساتی با برخی نهادهای امنیتی خبر داده و گفته است این نهادها نگرانی‌های خود را مطرح کرده‌اند و در مقابل، دغدغه‌های دانشگاهیان نیز به آنها منتقل شده‌است.
تلاش برای رسیدن به نقطه تعادل
حسین سیمایی صراف، وزیر علوم نیز پیش‌تر، طرح مقابله با نفوذ را نوعی خودتحریمی دانسته بود که ایران را از مرجعیت علمی ساقط می‌کند و گفته بود: این طرح موجب تسریع افت رتبه علمی ایران می‌شود؛ در حالی که رهبری شهید فرموده بودند ایران باید همیشه در جمع سرآمدان علمی دنیا حضور داشته باشد.
همچنین سید عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با انتقاد از فرآیند تدوین و بررسی طرح «مقابله با نفوذ سرویس‌های اطلاعاتی و دولت‌ها یا نهادهای بیگانه در کشور»، نسبت به تبعات برخی مفاد آن برای ارتباطات فرهنگی و هنری هشدار داده و تأکید کرده بود: نباید در مقابله با نفوذ، به‌گونه‌ای عمل کنیم که گرفتار خودتحریمی علمی و فرهنگی شویم یا با ایجاد التهاب در میان دانشگاهیان و هنرمندان، به هدفی برسیم که دشمنان دنبال می‌کنند.
جامعه دانشگاهی امیدوار است گفت‌وگو میان مجلس، نهادهای مسئول و جامعه علمی بتواند به راهکاری منجر شود که امنیت و توسعه علمی را در مقابل یکدیگر قرار ندهد.
شما چه نظری دارید؟